OSE KEJE
ORI-ORO-;ONKA YORUBA
OOKAN DE EGBAA
ONA MEJI PATAKI NI ONKA YORUBA PIN SIN
ONKAYE (ON – KA – IYE)
ONKAPO (ON – KA – IPO)
‘m’ ni a fi n da pupo ninu awon onkaye Yoruba mo nigba ti a n fi (i) mo onkapo
Apeere
ONKAYE ONKAPO
Meni (mu eni) = 1 Ikini (iko eni) = 1st
Meji (mu eji) = 2 Ikeji (iko eji) = 2nd
Meta (mu eta) = 3 Iketa (iko eta) = 3rd
Merin (mu erin) = 4 Ikerin (iko erin) = 4th
Marun-un (mu aarun = 5 Ikarun-un (iko arun) = 5th
Mefa (mu efa) = 6 Ikefa (iko efa) = 6th
Meje (mu eje) = 7 Ikeje (iko eje) = 7th
Mejo (mu ejo) = 8 Ikejo (iko ejo) = 8th
Mesan-an (mu esan) = 9 Ikesan (iko esan) = 9th
Mewaa (mu ewa) = 10 Ikewaa (iko ewa) = 10th
Mokanla (mu okan-le-ewa) 11 Ikokanla (Iko-okan-le-ewa) 11th
Mejila (Mu-eji-le-ewa) 12 Ikejila (iko-eji-le-ewa)= 12th
Metala (mu-eta-le-ewa) 13 Iketala (iko-eta-le-ewa) 13th
Merinla (mu-erin-le-ewa) 14 Ikerinla (iko-erin-le-ewa) 14th
Ki ato le mo itumo awon onka marun-un to tele merinla (14) a nilati wo iwaju ki a ri ogun (20) ki a tun woe yin ki a wo iye ti okookan awon onka wonyi (15-19) fi din si ogun bayii.
Meedogun (mu arun-din-ni-ogun) 15
Ikeedogun (iko-arun-din-ni-ogun) 15th
Merindinlogun (mu-erin-din-ni-ogun) 16
Ikerindinlogun (iko-erin-din-ni-ogun) 16th
Metadinlogun (mu-eta-din-ni-ogun) 17
Iketadinlogun (iko-eta-din-ni-ogun) 17th
Mejidinlogun (mu-eji-din-ni-ogun) 18
Ikejidinlogun (iko-eji-din-ni-ogun) 18th
Mokandinlogun (mu-okan-din-ni-ogun) 19
Ikokandinlogun (iko-okan-din-ni-ogun) 19th
Ogun (20) da duro funra re, ko si tumo si
eewa meji, o je akanda onka, oun naa ni a mo si okoo
mokanlelogun (mu-okan-le-ni-ogun) 21
Mejilelogun (mu-eji-le-ni-ogun) 22
Metalelogun (mu-eta-le-ni-ogun) 23
Merinlelogun (mu-erin-le-ni-ogun) 24
A o wo iwaju ri ogbon, ki atun woe yin wo iye ti okookan awon onka yii fi din.
Meedogbon (Mu-arun-din-ni-ogbon) 25
Merindinlogbon (mu-erin-din-ni-ogbon) 26
Metadinlogbon (mu-eta-din-ni-ogbon) 27
Mejidinlogbon (mu-eji-din-ni-ogbon) 28
Mokandinlogbon (mu-ookan-din-ni-ogbon) 29
Ogbon 30
Bi a o se kaa niyi titi de ori
Ogoji (ogun eji = 20 x 2 = 40
Ogota eta (ogun eta) = 20 x 3 = 60
Ogorin (ogun erin) = 20 x 4 = 80
Ogorun-un (ogun arun) 20 x 5 = 100
Ogofa (ogun efa) = 20 x 6 = 120
Ogoje (ogun eje) = 20 x 7 = 140
Ogojo (ogun ejo) = 20 x 8 = 160
Ogosan (ogun esan) = 20 x 9 = 180
Ogowaa (ogun ewa) = 20 x 10 = 200
Ogowaa yii tun ni akanda oruko kan Pataki ninu ede Yoruba
Ilo aadin-(ewa din)
Aadotan (ewa-din-ni-ota) = (20 x 3) – 10 = 50
Aadorin (ewa-din-ni-orin) = (20 x 4) -10 = 70
Aadorun-un (ewa din ni orun) (20 x 5) – 10 = 90
Aadofa (ewa-din-ni-ofa) = (20 x 6) – 10 = 110
Aadoje (ewa-din-ni-oje) = (20 x 7) – 10 = 130
Aadojo (ewa-din-ni-ojo) = (20 x 8) – 10 = 150
Aadosan (ewa-din-ni-osan) = (20 x 9) – 10 = 170
Aadowaa (ewa-din-ni-owa) = (20 x 10) – 10 = 190
Ogowaa (ogun mewaa) = (20 x 10) = 200
Ti a ba lo isiro ilopo ogun, onka naa lo bayii
220 (200 + 20) = Okoolenigba
230 (200 + 30) = Ogbonlenigba
240 (200 + 40) = Ojilenigba
260 (200 + 60) = Otalenigba
280 (200 + 80) = Orinlenigba
300 (200 + 100) = Oodunrun
320 (300 + 20) = Okoolelodunrun
340 (300 + 40) = Ojileloodunrun
360 (300 + 60) = Otaleloodunrun
380 (300 + 80) = Orinleloodunrun
400 (300 + 100) = Irinwo
420 (400 + 20) = Okoolenirinwo
440 (400 + 40) = Ojilenirinwo
460 (400 + 60) = Otalenirinwo
500 (400 + 100) = Eedegbeta (200 x 30) – 100
600 (400 + 200) = Egbeta (200 x 3) = 600
700 (400 + 300) = Eedegberin (200 x 4) – 100
800 (200 x 4) = Egberin
900 (200 x 5) – 100 = Eedegberun
1000 (200 x 5) = Egberun
1200 (200 x 6) (Igba mefa) = Egbefa
1400 (200 x 7) (Igba meje = Egbeje
1600 (200 x 8 (igba mejo = Egbejo
1800 (200 x 9) (igba mesan-an) egbesan
2000 (200 x 10) Igba mewaa) Egbawa (egbaa)
ASA
ASA OYUN NINI
AKOONU
ITOJU OYUN ATI IBIMO
IGBAGBO YORUBA NIPA AGAN, OMOBIBI ATI ABIKU
- ITOJU OYUN
- IBIMO
Gbogbo wa la mo bi omo ti se pataki to laarin awa Yoruba. Ko si bi owo, ola ati ola eniyan ti le po to ti ko ba bimo aye asan ni oluwa re wa. Igbagbo yii fese mule laarin awon Yoruba to bee to fi je pe ko si ohun ti won ko le fi wa omo. Nitori naa asa oyun nini ki i se nnkan ti won n fi owo yepere mu rara, obinrin ti ko ba le loyun ni won n pe ni agan nile Yoruba. Ti okunrin ba gbe iyawo ti iyawo yii ko tete loyun tabi ti omo ba dagba lowo obinrin ti oyun ko ba tetede wonu de fun okunrin naa niyen, ki a ni yoo ti to awon agba lo fun aajo ki iyawo le tete loyun.
Orisirisi itoju ni a maa n fun awon alaboyun ni ile Yoruba, lati igba ti iyawo ba ti so fun oko re pe oun kori nnkan osu oun mo ni yoo ti maa fi inu ro ona ti yoo gba, ti a o gbohun omo ti a o si tun gbo ti iya ti oyun na ko si ni baje. Lara ona ti a n gba se itoju oyun ni Oyun dide eyi saba maa n waye ti oyun ba n baje lara obinrin, ti iru obinrin yii ba loyun miran won maa n de e ki oyun naa ma ba tun baje.
Ohun miran to tun maa n je ki won de oyun ni pe laye atijo won ki i fe se oyun fun obinrin nitori ese ni won kaa si dipo bee se ni won a de e ki oyun naa ma ba soke. Looto ni won n lo orisirisi oogun, sugbon a kii saba lo oogun fun aboyun laarin osu kini si eketa, to ba pe osu meta orisirisi oogun ni won le lo. Oogun ki omo le maa gbera daadaa ninu, ki ara obinrin le fuye, eyi ti yoo maa lo ti ese re ba n wu ati eyi ti yoo fi bi were (oogun abiwere).
Omiran ninu awon oogun wonyi yoo je nnkan bi agbo fun mimu tabi nnkan wiwe, omiran si le je lila. Gbogbo agbo tabi ogun yii lo ni asiko ti a gbodo lo won. Omiran ni osu keta, omiran ni osu karun-un tabi osu keje.
Ti oyun ba ti bere sii mu obinrin daadaa, won a ni ko kunle ko bere si ni gbin kikan-kikan. Agba obinrin kan yoo duro leyin re. ekeji niwaju lati maa so igba ti omo ba fe yo ori sita, ni kete ti won ba ti ri ami pe omo n bo ni won yoo ti te aso sile ti won yoo si fi owo pade re ti o
ba n bo. Nigba miran isoro le wa sugbon gbogbo itu ti won ba mo ni won yoo pa tan.
OMO BIBI/ OJO IKUNLE
Ori ikunle ni obinrin ti maa n bimo.Bi o ba to asiko atibimo. Aboyun yoo ri eje ati omi die lara omira re ami pe o to akoko lati bimo niyen. won a ni ki o maa gbin leralera. Agba obinrin yoo duro leyin re okan niwaju lati ma so igba ti omo maa yo ori sita ni igba miira isoro le wa sugbon gbogbo itu ti agbebi ba le pa ni yoo pa.
Eewo/Oro ile: Oro ile ni nnkan ti obinrin ti o bimo ko gbodo se fun anfaani ara re ati nitori omo to sese bi . Oro idile ibikan yato si omiiran. Fun apeere:
Ni idile olu oje, obinrin to bimo ko gbodo je iyan tabi amala titi ojo ikomojade. Isu ati ekuru ni yoo maa je. Ni idile onigbeeti, iya ikoko o gbodo je obe to ni iyo tabi ata titi di ojo ikomojade iru eyi ni won n pe ni obe ate. Won maa n gun iyan ati iru pelu epo pupa ni idile olokun esin iru ounje yii ni yoo maa je titi di ojo ikomo. Idile olofa ni won ti maa n je obe ate obe afun ni obinrin to sese bimo yoo maa fi je oka amala igbako kan soso lemeeta lojumo
IGBAGBO AWON YORUBA NIPA ABIKU
Abiku ni awon omo ti won maa n bi ju eekan lo. Iru awon omo bayi maa n ku ti won ba ti n bi won. Igbagbo Yoruba nipe iru awon omo bayi ni egbe lorun. Inu le bi awon obi omo ki won ge ika ese tabi ti owo omo naa nigba ti o ba su won. Igbagbo won ni wi pe iru awon omo bee ko ni ya odo won mo ti o ba tun ile aye wa. Abuku ni iru eyi je fun won tori pe awon egbe re o ni gba mo. Orisirisi oruko ni o fi han pe abiku n be. Fun apeere kokumo, Fidimaye,Malomo, Kukoyi, Maku, Kosoko,Rotimi, Durosinmi Kosoko.
IGBELEWON
1. Salaye orisii ona ti awon Yoruba n gba se itoju oyun ni aye atijo.
LITIRESO
ORI-ORO-;ITAN OLORO GEEREGEGE BI ORISUN ITAN ATI ASA YORUBA;ASA BI YORUBA SE N SIN OKU SI INU ILE.
Litireso atenudenu-; je awon ewi ati itan ti a jogun ba lodo awon baba-nla wa, o je atenudenu nitori pe won ko si ni akosile nitori pea won baba-nla wa ko mo-on-ko bee ni won ko mo-on-ka.
Awon ewi atenudenu wonyi lo je orison fun opolopo itan ati asa Yoruba, aria won itan atenudenu to n so isedale ati idi abajo asa ile wa lati inu odu ifa ,lati inu itan oniruuru ogunto ti ja koja ni ile Yoruba ati lati inu itan aroso adayeba.
Ni bayii, a fe wo idi ti awon Yoruba fi n sin oku
Ni aye atijo, awon Yoruba ki i.oku to ba ku.Won maa n gbe oku sonu sinu igbo ni to ba wa lebaa ilu ni. Bi oku ba ku ni ibikibi laarin ilu,inu igbo ni won ni won n ju u si tabi ki won so o sinu iho igi ninu igbo.
Nigba ti a n wi yii, okunrin kan wa ti oruko re n je Orunmila,oruko iyawo re ni Idi. Irepo to dan moran ko si laarin won,nitori naa, Idi fe ko oko re sile sugbon Orunmila ko fi aaye sile fun-un,nitori gbogbo ibi ti o n lo,oun pelu Idi ni. Bi ija ba sele laarin won ,iyawo yoo maa hale mo oko re pe oun maa ku si i lorun,oko re naa asi so fun-un pe ti o ba ku,oun maa gbe oku re so sinu igbo ni.
Se Idi ti n wa orisiirisii ona lati ko Orunmila sile,nigba ti o di ojo kan, ero kan wa si i lokan pe bi oun ba dibon pe oun ku,ti won si gbe oun sinu igbo,ki okunrin miiran ti oun fe few a gbe oun kuro nibe leyin ti awon ti to gbe sonu ba ti pada si aarin ilu,bayii ni o ba okunrin naa di awo po.
Kop e ko jinna ni ija nla kan sele laarin Orunmila ati Idi. Were ,Idi ti subu lule to si se bi to ku. Leyin eyi ni awon ara ile ati ara adugbo gbiyanju lati ji i ,ti ko si se e se ,ni won bag be oku re sonu sinu igbo,okunrin ti o fe ti lo fi ara re pamo sinu igbo naa, ki oba le mo ogangan ibi ti won yoo ju oku re si.
Bi won ti gbe oku re sonu tan,ti awon togbe e wa pada si le ni okunrin ti Idi fe fe ba lo ba a nibi ti won ju oku re si,o tu gbogbo ohun ti won fi di i kuro lara re. awon mejeeji si lo si Ejigbo lati maa gbe gege bi oko ati aya: Se won ko tun le pada wo ilu ti won n gbe tele nitori pe awon eeyan yoo tun maa ri i , bee ko si eni to tun le maa ba oku gbele .
Nigba ti won de Ejigbo,oko titun ti Idi fe bere si ni da oko ila ati ikan.Iyawo re a si maa gbe e lo si oja Ejigbo lo ta. Ni gba ti o di ojo kan ,okunrin kan lati lati ilu Orunmila wa si oja Ejigbo lati ko ila, odo Idi taara ni o lo laimo pe oun ni, o bere si ni wo idi laimo pe oun ni,bi Idi ti n fi oju pamo bee ni okunrin naa tubo n ww o si I,nigba ti ara Idi ko gba a mo ,lo ba fi ibinu soro pe
Bo o kola, kola
Bo o gbeni, o gbeni
Ewo laboro woju oloja,loja Ejigbo
A i i wo o
Oju oku lo n wo
Nigba naa ni okunrin naa mo daju pe Idi ni oun ri, nigba ti o de ilu Orunmila o ro gbogbo ohun ti o ri fun Orunmila,Orunmila ranse lo si Ejigbo lati lo mu Idi wale; sugbon ki won to de ibe Idi ati oko re ti kuro nibe.Lati igba naa lo ti di asa pe ki awon eniyan maasin eni ti o ba ku dipo ki won maa gbe e sonu sinu igbo.
Idi abajo keji nipe ko si eni to ri oku to ti ku ni ojukoju
IGBELEWON
1. Ona meloo ni onka Yoruba pin si
b. Kin ni a fi n da okookan mo. Salaye re pelu apeere
ISE ASETILEWA
1. Iro ______________________ni a fi n da pupo ninu awon onkaye mo
(a) n (b) m (d) t
2. Iro __________________________ni a fi n da onkapo mo
(a) I (b) m (d) n
3. Orinlenirinwo je ____________________________________
(a) 440 (b) 480 (d) 490
4. Egbaa je ___________________________
(a) 2000 (b) 200 (d) 20,000
5. 14,000 je (a) ogoje (b) egbaaje (d) irinwo
APA KEJI
1. Ona meloo ni onka Yoruba pin si?
b. Kin ni a fi n da won mo.
2. Daruko orisii ona ti awon Yoruba n gba lati se itoju oyun laye atijo.
b. salaye lekun-un-rere,idi ti awon Yoruba fi n sin oku.