OSE KERIN
ISEDA ORO-ORUKO
AKOONU
Oriki
Orisii Ona ti a n gba Seda Oro-Oruko
Iseda Oro-Oruko je siseda oro-oruko lati ara oro-oruko tabi oro-ise nipa afomo lilo. Bi a ba fe seda oro oruko, eyi ni awon igbese ti a ni lati tele.
1. Nipa lilo Afomo Ibere
Nipa lilo Afomo Aarin
Nipa sise Apetunpe kikun
Nipa sise Apetunpe Elebe
Nipa sise Akanpo Oro-Oruko
Nipa sise Isunki odidi Gbolohun.
i. Lilo Afomo Ibere
A le lo afomo ibere pelu oro-ise lati seda oro-oruko. Iru Oro-Oruko bayii gbodo ni ajose pelu oro ise ti a lo pelu afomo. Awon afomo ibere naa ni: a, e, e, i o o u, alai, ai, o ni, oni abbl. Apeere
a + yo = ayo
a + lo = alo
a + to = ato
o + ku = oku
o + bi = obi
i + to = ito
i + fe = ife
e + gbe = egbe
e + to = eto
e + te = ete
e + ko = eko
o + le = ole
o + mu = omu
i + rin = irin
ai + sun = aisun
ai + ni = aini
ati + lo = atilo
ati + je = atije
on + te = onte
alai + gbon = alaigbon
alai + mo = alaimo
oni + igi = onigi
oni + omo = olomo
b. A le lo afomo ibere pelu apola-ise eyi ni pe oro-ise ati oro-oruko
Apeere
a + ko + orin = akorin
a + ko + ope = akope
a + da + ejo = adajo
o + da + oran = odaran
ati + de + ade = atidade
o + se + ere = osere
o + da + oju = odaju
ai + gbon + oran = odaran.
alai + mo = alaimo
oni + igi = onigi
oni + omo = olomo
ii. A le lo afomo ibere pelu apola-ise eyi ni pe oro-ise ati oro-oruko
Apeere
a + ko + orin = akorin
a + ko + ope = akope
a + da + ejo = adajo
o + da + oran = odaran
ati + de + ade = atidade
o + se + ere = osere
o + da + oju = odaju
o + bi = obi
i + to = ito
i + fe = ife
e + gbe = egbe
e + to = eto
e + te = ete
e + ko = eko
o + le = ole
o + mu = omu
i + rin = irin
ai + sun = aisun
ai + ni = aini
ati + lo = atilo
ati + je = atije
on + te = onte
alai + gbon = alaigbon
alai + mo = alaimo
oni + igi = onigi
oni + omo = olomo
ii. A le lo afomo ibere pelu apola-ise eyi ni pe oro-ise ati oro-oruko
Apeere
a + ko + orin = akorin
a + ko + ope = akope
a + da + ejo = adajo
o + da + oran = odaran
ati + de + ade = atidade
o + se + ere = osere
o + da + oju = odaju
ORO-ORUKO NI ILANA APETUNPE
AKOONU
A le seda oro-oruko nipa sise apetunpe. Apetunpe yii pin si ona meji: eyi ni apetunpe kikun ati elebe. A le se Apetunpe Kikun fun Oro-Oruko
Apeere:
Kobo + kobo = kobokobo
Odun + odun = odoodun
Ale + ale = alaale
Osu + osu = osoosu
Osan + osan = osoosan
Egbe + egbe = egbeegbe
A le se Apetunpe Kikun fun Oro-Ise alakopo mo oro-oruko
Apeere:
Wole + wole = wolewole
Gbomo + gbomo = gbomogbomo
Jedo + jedo = jedojedo
Dana + dana = danadana
Apetunpe Elebe
Nipa sise apetunpe elebe fun oro ise pelu oro-oruko. A o se apetunpe fun konsonanti oro-ise ki a to fi faweli kun un. Apeere
Je = jije
Lo = lilo
Ra = rira
Ko orin = kikorin
Se eda = S + i + se eda
So ooto = s + i + sooto
Sugbon bi konsonanti aranmu m/n ba pari oro-ise naa, faweli aranmu ‘in’ olohun oke ni o a fi kun apetunpe
Mo – m + in + mo = mimo
Mu – m + in + mu = mimu
Ni – n + i + ni = nini
Na = n + I + na = nina
Na omo = n + in + omo ninamo
Apetunpe onka
Meta + meta = metameta
Nipa sise akanpo oro-oruko
IGBELEWON
- Daruko awon ona ti a n gba seda seda oro-oruko pelu apeere marun-unmarun-un.
- Ge awon oro wonyi si mofiimu: omokomo, iyaale, ijekuje, isekuse, Durotimi, Olorun, Iyeegbe, Ileese, Kabiyesi, agbalagba, Opolopo.
IWE ITOKASI:
Adewoyin S.Y (2014) IMO, EDE, ASA ATI LITIRESO YORUBA fun ile eko girama agba J.S.2 Corpromutt Publisher Nig Ltd.
ONA IBANISORO ODE ONI
Ni ode-oni, ede ni opomulero ona ibanisoro. Ede ni a fi n se amulo agbara lati ronu ti a o si so ero inu wa jade fun agboye ti a fi n salaye ohunkohun. Ohun ni a fi n ba ni kedun. Awon ona ibanisoro ode oni niwonyi:
- Iwe Iroyin: IweIroyin fun awon Egba 1859, Iwe iroyin Eko A.M Thomas 1888, Iwe Eko Vernal J. 1891.
- Telifisan: eyi awon Yoruba n pe ni Ero-Amohun-Maworan. Anfaani gbigbo oro ati wiwo aworan maa n wa nibe.
- Redio: Yoruba a ma ape e ni Ero-Asromagbesi sugbon ni aye ode oni o ti n gba esi.
- Pako alarimole ni Egbe Titi tabi Adari Ina Oko: eyi ni won maa n ko apejuwe ona ibi kan si. Adari ina oko ni o maa n dari oko ni popo ati titi ijoba.
- Ero–Aye-Lu-Jara: ohun ni oloyinbo n pe ni ‘internet’ intaneeti eyi ni o gbode fun gbogbo eniyan lati ba eniyan soro ni kiakia.
- Leta Kiko: eyi je aroko ti a n ko si eniyan: orisii leta kiko meji ni o wa awon naa ni Leta gbefe ati leta aigbefe.
- Foonu: ohun ni ero alagbeka ti a fi n ba eniyan soro. Ohun ni o yara ju lati ba eniyan soro ni ibikibi.
- Agogo: aye atijo nikan ko ni won ti n lo agogo gege bi nnkan ibanisoro. Won n lo agogo ni ile isin, ni ile iwe ati ni oja ni odo awon ti o n ta oja.
IGBELEWON
- Ko orisii iwe iroyin marun-un ti o gbode ka ni ode oni.
- Iyato meji wo ni o wa laarin Redio ati Telifisan.
- Ko awon ona miiran meta ti a n gba ba ara soro lode oni.
IWE ITOKASI:
Adewoyin S.Y (2014) IMO, EDE, ASA ATI LITIRESO YORUBA fun ile eko girama agba S.S.2 Corpromutt Publisher Nig Ltd. o.i 160-163.
ATUPALE IWE ASAYAN
Atupale awon ilo-ede/akanlo-ede. Sise orinkinniwin won.
APAPO IGBELEWON
- Ko orisii iwe iroyin marun-un ti o gbode ka ni ode oni.
- Iyato meji wo ni o wa laarin Redio ati Telifisan.
- Ge awon oro wonyi si mofiimu: omokomo, iyaale, ijekuje, isekuse, Durotimi, Olorun, Iyeegbe, Ileese, Kabiyesi, agbalagba, Opolopo.
- Fa awon ona ede ogun (20) ti o ti jeyo ninu iwe apileko ti o n ka lowo.
ISE ASETILEWA
- Awon ona ti a le gba seda oro-oruko je (A) meji (B) meta (C) merin (D) mejo
- Ewo ni ki i sa ara won? (A) elo (B) imo (C) igbagbo (D) ilekile.
- Toka si eyi ti a ko seda ninu awon oro-oruko yii (A) owo ati aso (B) ijekuje ati omokomo (C) eto ati igbagbo (D) imo ati ije.
- Ge oro yii si mofiimu ‘opolopo’ (A) opo-lo-po (B) opo-n—opo (C) opo opo (D) opo ati opo.
- Ona ibanisoro ti ko ni anfaani aworan ni (A) redio (B) telifisan (C) intaneeti (D) faasi
APA KEJI
- Ko ona marun-un ti a n gba ba eniyan soro laye atijo pelu alaye.
- Ko ona meta miiran ti a ngba ba eniyan soro lode oni.
- Seda oro oruko meji nipase: apetunpe, akanmoruko, afomo ibere ati afomo aarin.